گزارش «خبر جنوب» به مناسبت بزرگداشت لسان‌الغیب حافظ شیرازی
نقش حافظ بر حافظه شیراز
پژوهشگر و نویسنده کتاب «شمایل حافظ در سیمای حافظیه»: این کتاب تاثیر حافظ بر جامعه داشته و تداوم این تاثیر در گذر قرن‌ها را بررسی می‌کند
Admin 6
0
زینب دانشور- «خبر جنوب»/ برای آن‌ها که شیراز را موطن خود برگزیده‌اند و آن‌ها که زاده این دیارند؛ تنفس در این هوا لطف دیگری دارد. شور غزل‌های شهیرترین مرد ادب ایران در آسمان این خاک جاری است و عطر معرفتش هوش می‌رباید. شیراز مفتخر به حضور گنجینه‌ای در دل است که دنیا متحیر و انگشت‌گزان هنر و اندیشه‌اش هستند؛ خواجه شمس‌الدین محمد ملقب به حافظ شیرازی. هم او که به این سرزمین اعتبار ادبی بخشید و شهرش را نگین انگشتری شهرهای ادبی جهان کرد. امروز، 20 مهرماه بزرگداشت حافظ و فرصتی است برای به یادآوردن ارزشمندی و جایگاه این شاعر است.
برخی شخصیت‌ها در حافظه یک سرزمین ریشه دوانده‌اند تا بدان جا که عنصری برای شناخت هویت آن منطقه‌اند. حافظ نیز برای شیراز از همین جنس است شاعری که با وجود خاموشی در تفأل‌ها با مردم سخن می‌گوید و آرامگاهش پناه هر انسانی است. اما اگر از زاویه دیگری به جز عظمت شعر و جایگاه او در ادبیات فارسی بنگریم؛ بخشی از راز ماندگاری حافظ را باید در پیوند او با مردم هر عصر و زمانه جست. این که حافظ چگونه توانسته از محدوده زمانه خود فراتر برود و همچنان در ذهن و زبان جامعه حضور داشته باشد و مردم امروز حافظ را از چه مسیری می‌شناسند که آنان را به حافظیه می‌کشاند پرسش‌هایی است که کسی به آن نپرداخته.
کسی نمی‌داند علت محبوبیت حافظ و جایگاهش در دل و ذهن ایرانیان دلبستگی به شعر و اندیشه شاعر است یا جذابیت تاریخی آرامگاه و یا حتی تجربه حضور در یکی از شناخته‌شده‌ترین فضاهای فرهنگی شیراز؟ یادروز حافظ، فرصتی برای عبور از بزرگداشت‌های تکرارشونده و نزدیک‌شدن به چنین پرسش‌هایی است لذا به این بهانه در گفت‌وگو با دکتر غلامرضا خوش‌اقبال یکی از پژوهشگران و نویسندگان کتاب «شمایل حافظ در سیمای حافظیه» به این مقوله پرداختیم.
این نویسنده با بیان این که کتاب «شمایل حافظ در سیمای حافظیه» به قلم غلامرضا خوش‌اقبال، مهدی فاموری و سجاد ایام در سال ۱۴۰۳ منتشر شده است گفت: غلامرضا خوش‌اقبال، پژوهشگر و یکی از نویسندگان این اثر، در گفت‌وگویی اختصاصی با «خبر جنوب» به مناسبت یادروز حافظ، از رویکرد متفاوت کتاب و تلاش برای بازشناسی جایگاه اجتماعی و فرهنگی حافظ در شیراز می‌گوید.
وی با بیان این که بخش مهمی از پژوهش‌های حافظ‌شناسی جهان فکری شاعر، ویژگی‌های غزل و زندگی شخصی، و تأثیرش بر ادبیات فارسی را واکاوی می‌کند افزود: اما در کتاب فوق مرکزیت سوال این است: حافظ، فراتر از جایگاه ادبی خود، چه تأثیری بر جامعه داشته و این تأثیر چگونه در گذر قرن‌ها تداوم یافته است؟
خوش‌اقبال در تشریح رویکرد کتاب توضیح داد: به این منظور شخصیت حافظ در بستر اجتماعی و فرهنگی زمانه خودش و نسبت او را با ساختارهای قدرت، دانش و آگاهی عمومی آن دوران بررسی شد.
این پژوهشگر یکی از محورهای کتاب را بررسی شبکه‌ای از مکان‌های تاریخی و فرهنگی شیراز عنوان کرد که روابط اجتماعی، مناسبات قدرت و جریان‌های فکری در آن شکل گرفته‌اند اماکنی چون حافظیه، آب رکن‌آباد، تنگ‌الله‌اکبر، چاه‌مرتضی‌علی، باباکوهی، آرامگاه شاه‌شجاع، آرامگاه شاه‌منصور و ... و محله‌هایی چون درب‌شازده و دروازه سعدی.وی ادامه داد: در ادامه همین رویکرد، خود حافظیه نیز به‌عنوان مکانی با کارکردهای متحول‌شونده اجتماعی و فرهنگی بررسی شده است. فضایی که در طول زمان، به یکی از کانون‌های تجربه فرهنگی و بازنمایی هویت شیراز تبدیل شده است. به گفته این نویسنده، در بخشی از کتاب تجربه گردشگری و نیات رفتاری گردشگران در بازدید از بنا و نظرات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در خصوص این شخصیت پرداخته شده است.
خوش‌اقبال با تاکید بر این که باید تاثیر این شاعر شیرازی و کارکرد اجتماعی او بر مردمان دوره‌های مختلف را بسنجیم افزود: در این پژوهش تمرکز دقیق ما بر ابعاد اجتماعی و زیست فرهنگی حافظ با رویکرد تاثیرات او بر جامعه است و با رویکرد تاثیرات شخصیت حافظ بر جامعه شهر شیراز.وی ادامه داد: با توجه به موقعیت مکانی و ارتباط او با شهر شیراز و فضای فرهنگی آن زمان خط مسیرهایی این شخصیت در زمان خود و تاثیرات او، همچنین نظرات سیاسی و اجتماعی که حافظ در آن می‌توانسته نقش داشته باشه را به دقت بررسی کردیم تا چهره‌ای جدید از حافظ را معرفی کنیم.این پژوهشگر با اشاره به این که نظرهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی افرادی که از گذشته تا به امروز در مورد این شخصیت گفته بودند را جمع‌آوری کردیم بیان کرد: نتیجه این که حافظ علاوه بر یک شاعر در زمانه خود فردی اثرگذار و کنشگر در میدان‌های مختلف سیاسی و اجتماعی بوده است. خوش‌اقبال در ادامه اظهار کرد: گرچه نقش حافظ در بستر فرهنگی، اجتماعی زمانه خود بسیار پررنگ بوده و شاید در دوره‌ای بعد از حیات با افت و خیزهایی مواجه بوده اما تا امروز این نقش اجتماعی و فرهنگی از بین نرفته است.
وی به پیمایشی اشاره کرد که طبق آن مبنای تفکر در خصوص حافظ را بعد از ساخت آرامگاه به عنوان مکان زیست فرهنگی و اجتماعی می‌پردازد و گفت: در همین راستا با مخاطبینی که درک متوسط یا گاها خیلی خوب از شخص حافظ و اندیشه حافظ دارند و با عوام که در آرامگاه حافظیه به عنوان یک بستر فرهنگی رفت و آمد دارند گفت و گو کردیم و با توزیع فرم‌های نظرسنجی بین سه جامعه مشخص مخاطبان عمومی آرامگاه، مخاطبان نخبگانی و دانشگاهی و خبرگان فرهنگی به نمای دقیق‌تری از جایگاه حافظ در ذهن مخاطب رسیدیم.
نویسنده این کتاب یکی از جنبه‌های جذابیت این پژوهش را سنجش تلقی انگاشت مردم از حافظ خواند و افزود: در بین بازدیدکنندگان آرامگاه حافظ که 60 درصد مرد و 40 درصد زن را شامل می‌شد سوالی مطرح کردیم تحت این عنوان که چگونه با اشعار این شاعر در ارتباطند؟ نتایج حاصل به این شرح بود: 44 درصد از طریق خوانش غزل‌ها در دیوان، 26 درصد به واسطه گوش کردن به آواز خوانندگان، 12 درصد کلیپ‌های فضای مجازی و 17 درصد راه‌های دیگر. خوش‌اقبال عنوان کرد: این نتایج نشان می‌دهد نقش دیوان حافظ، موسیقی و انتخاب اشعار و ... برای معرفی شخصیت حافظ چقدر است. وی دیگر نظرسنجی را محبوبیت این شاعر و دلایل حضور در آرامگاه حافظ خواند و گفت: حدود 83 درصد به شخصیت حافظ علاقه‌مند بودند، گروه اول با 26 درصد فقط به شخصیت حافظ علاقه و یک رابطه عمیق ادبی با این شاعر داشتند؛ گروه دوم با20 درصد به فضای تاریخی مقبره و فضای تاریخی و 14 درصد از بقیه مخاطب عام به فضای طبیعی آرامگاه حافظ یعنی باغ، مصلا و یا گلگشت مصلی علاقه‌مند بودند.
خوش‌اقبال اظهار کرد: حدود پنجاه درصد از مردم زمان ما معتقدند حافظ یک عارف بزرگ و اهل مدارا بوده و سویه فقهای سختگیر زمان خودش را نداشته است. وی ادامه داد: در بخش دیگری کارکرد خود حافظ و آرامگاه حافظیه به عنوان تداعی‌کننده شهر شیراز بررسی شد که نزدیک به پنجاه درصد افراد بیان کردند که با نام حافظ، شیراز را به یاد می‌آورند. خوش‌اقبال در پایان گفت: امیدوارم که این قدم کوچک در مسیر پژوهش‌های ادبی فارس و شیراز دینی باشد که بر گردن ما بوده است و ادای دینی که به ساحت مقدس مردم شهر شیراز به ویژه حافظ شیرازی داشتیم.
