وقتی دیر شنیدن فرصت حرف زدن را می گیرد

به مناسبت روز جهانی ناشنوایان، در گفت‌وگو با دکتر سیدبصیر هاشمی، متخصص گوش، حلق و بینی، فلوشیپ جراحی گوش و قاعده جمجمه و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز مهم‌ترین عوامل کم‌شنوایی، ضرورت تشخیص زودهنگام، نقش سمعک و توانبخشی، مشکلات اقتصادی خانواده‌ها و تهدیدهای جدید برای سلامت شنوایی بررسی کرده ایم.

مهم‌ترین عوامل ایجاد کم‌شنوایی و ناشنوایی در کودکان چیست؟
علل کم‌شنوایی و ناشنوایی در کودکان متعدد است. بخشی از این موارد منشأ ژنتیکی دارند و در برخی برآوردها حدود نیمی از موارد کم‌شنوایی دوران تولد به عوامل ژنتیکی نسبت داده می‌شود. در کنار عوامل ژنتیکی، عوامل اکتسابی نیز می‌توانند در بروز اختلالات شنوایی نقش داشته باشند.
نوزادان نارس، نوزادانی که با زردی شدید متولد می‌شوند، کودکانی که به دلایل مختلف نیازمند تعویض خون هستند و نوزادان مبتلا به عفونت‌های شدید و سپسیس، به‌ویژه در صورت بستری در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان، ممکن است در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به اختلالات شنوایی قرار داشته باشند. همچنین استفاده از برخی داروها در شرایط خاص پزشکی می‌تواند بر سیستم شنوایی اثرگذار باشد.
وجود سابقه خانوادگی کم‌شنوایی یا ناشنوایی نیز یکی از عوامل مهم افزایش‌دهنده خطر است و باید در روند ارزیابی شنوایی کودک مورد توجه قرار گیرد.

در بزرگسالان چه عواملی می‌تواند باعث کاهش شنوایی شود؟
در بزرگسالانی که دوران کودکی را با شنوایی طبیعی پشت سر گذاشته‌اند، کاهش شنوایی ممکن است به‌تدریج و تحت تأثیر عوامل مختلف ایجاد شود. عفونت‌های گوش، به‌ویژه مواردی که موجب آسیب یا پارگی پرده گوش می‌شوند و به‌موقع درمان نمی‌شوند، می‌توانند از عوامل ایجادکننده کاهش شنوایی باشند.
آسیب‌های جسمی و ضربه به سر و گوش نیز ممکن است بر عملکرد سیستم شنوایی تأثیر بگذارد. از سوی دیگر، قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض صداهای شدید و آزاردهنده، از مهم‌ترین عوامل قابل پیشگیری کاهش شنوایی حسی‌عصبی به شمار می‌رود.
افرادی که به دلیل شغل خود در محیط‌های پرسر و صدا، از جمله صنایع سنگین، کارخانه‌ها یا محیط‌های فرودگاهی فعالیت می‌کنند، در صورت رعایت نکردن اصول حفاظت شنوایی، ممکن است به مرور زمان دچار آسیب شنوایی شوند.

غربالگری شنوایی نوزادان چه اهمیتی دارد؟
غربالگری شنوایی نوزادان از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و خوشبختانه در کشور نیز پوشش مناسبی برای این برنامه وجود دارد. این غربالگری باید در روزهای نخست پس از تولد و در مراکز درمانی و نوزادان انجام شود.
در صورتی که نوزاد در غربالگری اولیه مشکلی نشان ندهد، معمولاً وضعیت شنوایی او مناسب ارزیابی می‌شود؛ با این حال، در نوزادانی که نتیجه غربالگری نیازمند پیگیری است یا عوامل خطر، از جمله سابقه خانوادگی ناشنوایی، وجود دارد، ارزیابی‌های تکمیلی باید در زمان‌های تعیین‌شده انجام شود.
در صورت تداوم شک یا وجود نتایج غیرطبیعی، کودک برای بررسی‌های دقیق‌تر به مراکز تخصصی ارجاع می‌شود و ممکن است آزمایش‌های پیشرفته‌تر، از جمله ارزیابی‌های الکتروفیزیولوژیک شنوایی، انجام شود.

تشخیص زودهنگام چه نقشی در آینده کودک دارد؟
هرچه اختلال شنوایی در نوزادان و کودکان زودتر شناسایی شود، امکان آغاز به‌موقع درمان، توانبخشی و حمایت‌های لازم بیشتر خواهد بود. از دست رفتن این زمان طلایی می‌تواند بر تکامل گفتار، زبان، یادگیری و ارتباطات اجتماعی کودک تأثیر بگذارد.
خانواده‌ها باید هرگونه نگرانی درباره شنوایی کودک را جدی بگیرند. گاهی ممکن است والدین کاهش شنوایی کودک را مسئله‌ای موقت یا کم‌اهمیت تلقی کنند و مراجعه به پزشک را به تأخیر بیندازند، در حالی که تأخیر در تشخیص می‌تواند زمان طلایی مداخله را از بین ببرد.

آیا کم‌شنوایی در کودکان قابل درمان و توانبخشی است؟
مداخلات درمانی و توانبخشی، متناسب با نوع و شدت کم‌شنوایی، می‌تواند شامل درمان دارویی، استفاده از وسایل کمک‌شنوایی و خدمات توانبخشی باشد. در کودکانی که میزان افت شنوایی شدید یا عمیق است و استفاده از سمعک نمی‌تواند کمک کافی به شنوایی آنان کند، پس از ارزیابی‌های تخصصی، امکان بررسی برای کاشت حلزون شنوایی وجود دارد.

کم‌شنوایی در نوزادان تا چه اندازه شایع است؟
کم‌شنوایی از اختلالات نسبتاً شایع دوران نوزادی است. به‌طور تقریبی، سه تا چهار نوزاد از هر هزار تولد ممکن است با درجاتی از کم‌شنوایی مواجه باشند و حدود یک نوزاد از هر هزار تولد نیز ممکن است دچار افت شنوایی شدید یا عمیق باشد که در برخی موارد به مداخلات تخصصی‌تر، از جمله کاشت حلزون شنوایی، نیاز دارد.

استفاده از هدفون و هندزفری چه تأثیری بر شنوایی دارد؟
استفاده طولانی‌مدت از هدفون و سایر تجهیزات صوتی، در صورت شدت صدای بالا و تداوم استفاده، می‌تواند سلامت شنوایی را تحت تأثیر قرار دهد. به‌طور کلی، قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض صداهای شدید و آزاردهنده از عوامل مهم قابل پیشگیری کاهش شنوایی حسی‌عصبی است.
بنابراین افرادی که در محیط‌های پرسر و صدا فعالیت می‌کنند باید اصول حفاظت شنوایی را رعایت کنند و استفاده از تجهیزات حفاظت شنوایی در محیط‌های شغلی پرخطر را جدی بگیرند.

آیا افزایش سن نیز باعث کاهش شنوایی می‌شود؟
با افزایش سن، سلول‌های مویی گوش داخلی نیز ممکن است به‌تدریج دچار فرسایش و کاهش عملکرد شوند. این نوع کاهش شنوایی که «پیرگوشی» نام دارد، بخشی از روند طبیعی افزایش سن است؛ هرچند سن بروز و شدت آن در افراد مختلف و حتی در خانواده‌های مختلف متفاوت است.
البته همه موارد کاهش شنوایی در سنین بالا صرفاً ناشی از افزایش سن نیست و عواملی مانند عفونت‌های گوش، آسیب‌های جسمی و قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض صداهای شدید نیز می‌توانند در بروز یا تشدید آن نقش داشته باشند.

آیا همه کم‌شنوایی‌ها دائمی هستند؟
خیر. برخی بیماری‌های گوش می‌توانند موجب کاهش شنوایی شوند و بعضی از آنها قابل درمان هستند. برای مثال، اتواسکلروزیس یکی از بیماری‌هایی است که ممکن است در بزرگسالان، معمولاً از سنین جوانی، با کاهش شنوایی تدریجی بروز کند. در برخی از این بیماران، کاهش شنوایی از نوع انتقالی است و می‌توان با روش‌های جراحی به بهبود قابل توجه شنوایی کمک کرد.
در مقابل، در مواردی که کاهش شنوایی از نوع حسی‌عصبی باشد، بسته به علت و شدت آن، ممکن است جراحی نتواند شنوایی را به‌طور کامل بازگرداند و استفاده از سمعک یا سایر روش‌های کمک‌شنوایی مورد توجه قرار گیرد. بنابراین تشخیص دقیق نوع کم‌شنوایی، در انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.

چه علائمی باید افراد را به مراجعه برای بررسی شنوایی ترغیب کند؟
اگر والدین احساس کنند شنوایی کودکشان طبیعی نیست یا کودک در واکنش به صداها، یادگیری گفتار و برقراری ارتباط با مشکل مواجه است، نباید منتظر بمانند تا مشکل خودبه‌خود برطرف شود. مراجعه به مراکز تخصصی شنوایی‌شناسی و پزشکان متخصص گوش، حلق و بینی می‌تواند به تشخیص دقیق و آغاز درمان در زمان مناسب کمک کند.
در بزرگسالان نیز مشاهده کاهش تدریجی شنوایی، وزوز گوش یا مواجهه مداوم با عوامل آسیب‌زای صوتی، ضرورت ارزیابی شنوایی را مطرح می‌کند.

چه میزان از اختلالات شنوایی قابل پیشگیری است؟
بخش قابل توجهی از اختلالات شنوایی با پیشگیری و مداخله به‌موقع قابل کنترل است. پیشگیری و درمان مناسب عفونت‌های دوران کودکی، توجه به عوامل خطر، انجام غربالگری‌های شنوایی و محافظت از گوش در برابر صداهای آسیب‌زا می‌تواند در کاهش بار ناشی از کم‌شنوایی مؤثر باشد.
بنابراین حفاظت از شنوایی باید از دوران کودکی مورد توجه قرار گیرد و در محیط‌های شغلی پرخطر نیز استفاده از تجهیزات حفاظت شنوایی جدی گرفته شود.

مهم‌ترین باور اشتباه مردم درباره کم‌شنوایی چیست؟
یکی از نکات مهم این است که نباید همه موارد کاهش شنوایی را به افزایش سن نسبت داد یا تصور کرد هر نوع کم‌شنوایی غیرقابل درمان است. همان‌طور که اشاره شد، برخی بیماری‌های گوش قابل درمان هستند و در موارد دیگر نیز می‌توان با استفاده از سمعک، وسایل کمک‌شنوایی، توانبخشی و در موارد مناسب کاشت حلزون، شرایط شنوایی و ارتباطی فرد را بهبود بخشید.
در نهایت، تشخیص زودهنگام، پیگیری مستمر و همکاری خانواده با تیم تخصصی درمان، سه رکن مهم در مدیریت اختلالات شنوایی است و می‌تواند از بسیاری از پیامدهای ناشی از تأخیر در درمان، از جمله مشکلات گفتاری، یادگیری و اجتماعی، پیشگیری کند.