گورخرهای ایرانی در مسیر بقا؛ کریدورهای حیات از فارس تا یزد و کرمان
گورخرهای ایرانی با عبور جمعیت از هزار رأس، از بهرام گور فارس به سمت یزد و کرمان پراکنده شدهاند؛ چرا حفاظت از کریدورهای حیاتوحش اهمیت دارد؟
ادمین ۵
گورخرهای ایرانی در سالهای اخیر با افزایش قابل توجه جمعیت، دامنه پراکنش خود را از زیستگاه اصلی در منطقه بهرام گور و پارک ملی قطرویه در شرق فارس فراتر بردهاند. جمعیتی که در اوایل دهه ۸۰ حدود ۲۰۰ رأس برآورد میشد، اکنون از مرز هزار رأس عبور کرده و بخشی از این گورخرها بهصورت طبیعی در مسیر زیستگاههای جنوب یزد و منطقه شهربابک کرمان مشاهده شدهاند؛ روندی که از یکسو نشانه موفقیت اقدامات حفاظتی است و از سوی دیگر، ضرورت حفاظت از کریدورهای حیاتوحش را پررنگتر میکند.
افزایش جمعیت گورخرهای ایرانی؛ موفقیتی که مسئولیت تازهای ایجاد کرده است
منطقه بهرام گور در شرق استان فارس یکی از مهمترین زیستگاههای گورخر ایرانی به شمار میرود. این پهنه طبیعی، علاوه بر گورخر، میزبان گونههای متنوعی از حیاتوحش است و مجموعهای از دشتها، تپهماهورها و مناطق کوهستانی را دربرمیگیرد.
بر اساس اظهارات مسئولان محیط زیست فارس، جمعیت گورخرهای ایرانی از حدود ۲۰۰ رأس در اوایل دهه ۱۳۸۰ به بیش از هزار رأس در سالهای اخیر رسیده است. تقویت حفاظت، افزایش توجه به زیستگاه و اقدامات حفاظتی از عوامل مؤثر در این روند عنوان شده است.
با این حال، رشد جمعیت حیاتوحش تنها به معنای افزایش تعداد جانوران نیست. هرچه جمعیت بیشتر شود، نیاز به منابعی مانند آب، علوفه و قلمرو مناسب نیز افزایش پیدا میکند و همین موضوع میتواند حیوانات را به سمت زیستگاههای تازه سوق دهد.
چرا گورخرهای ایرانی از بهرام گور خارج شدهاند؟
افزایش جمعیت در محدوده اصلی زیستگاه، همراه با محدودیت منابع طبیعی، موجب شده بخشی از گورخرها در سالهای اخیر به سمت مناطق پیرامونی حرکت کنند.
حرکت طبیعی به سوی یزد و کرمان
بررسیهای انجامشده نشان میدهد گروههایی از گورخرهای ایرانی در جنوب استان یزد و همچنین منطقه شهربابک در استان کرمان مشاهده شدهاند.
این جابهجایی را میتوان بخشی از رفتار طبیعی گونه برای یافتن منابع مورد نیاز دانست. در واقع، گورخرها برای تأمین آب و علوفه و یافتن شرایط مناسبتر، الزاماً مرزهای اداری استانها یا محدودههای تعیینشده برای مناطق حفاظتشده را رعایت نمیکنند.
همین ویژگی، حفاظت از این گونه را به موضوعی فراتر از مدیریت یک پارک ملی یا یک منطقه حفاظتشده تبدیل کرده است.
کریدورهای حیاتوحش؛ حلقه اتصال زیستگاههای گورخر
یکی از مهمترین موضوعات در حفاظت از گورخرهای ایرانی، حفظ کریدورهای ارتباطی میان زیستگاهها است.
اگر مسیر حرکت گورخرها میان بهرام گور، مناطق پیرامونی و زیستگاههای واقع در یزد و کرمان با موانع جدی مواجه شود، پراکنش طبیعی جمعیت میتواند مختل شود.
جادهها و معادن؛ تهدیدهایی در مسیر حرکت گورخرها
گسترش جادهها، فعالیتهای معدنی و افزایش حضور و فعالیتهای انسانی از جمله عواملی هستند که میتوانند مسیرهای طبیعی جابهجایی حیاتوحش را تحت تأثیر قرار دهند.
در چنین شرایطی، حتی اگر حفاظت در داخل یک منطقه بهخوبی انجام شود، قطع شدن ارتباط آن با زیستگاههای اطراف میتواند در بلندمدت برای جمعیت گونه مشکلساز باشد.
از این رو، حفاظت از گورخرهای ایرانی نیازمند نگاهی منطقهای است؛ نگاهی که از مرزهای یک منطقه حفاظتشده فراتر رود و مسیرهای مهاجرت طبیعی جانوران را نیز دربرگیرد.
جمعیتهای کوچک در یزد و کرمان؛ یک پشتوانه برای آینده
وجود گروههایی از گورخرهای ایرانی در جنوب یزد و شهربابک کرمان از منظر حفاظت اهمیت ویژهای دارد.
پراکنش جمعیت در چند زیستگاه میتواند به کاهش آسیبپذیری کل گونه در برابر رخدادهایی مانند خشکسالی، بیماری یا حوادث گسترده کمک کند. اگر تمام جمعیت یک گونه در یک محدوده متمرکز باشد، وقوع یک بحران در همان منطقه میتواند بخش بزرگی از جمعیت را تحت تأثیر قرار دهد.
اما وجود جمعیتهای جدا یا نیمهمتصل در زیستگاههای مختلف، امکان شکلگیری یک شبکه جمعیتی گستردهتر را فراهم میکند؛ البته به شرط آنکه ارتباط میان این زیستگاهها همچنان برقرار بماند.
تأمین آب و مشارکت جوامع محلی در اولویت قرار دارد
حفاظت از گورخرهای ایرانی تنها با افزایش تعداد نیروهای محیطبانی یا تعیین محدودههای حفاظتی امکانپذیر نیست. تأمین منابع حیاتی، بهویژه آب، در مناطق خشک و نیمهخشک اهمیت زیادی دارد.
در برنامههای منطقهای، موضوعاتی مانند تأمین آب آبشخورها، حفاظت از مسیرهای گدار و مشارکت جوامع محلی مورد توجه قرار گرفته است.
همکاری استانهای فارس، یزد و کرمان نیز میتواند در مدیریت این کریدورهای طبیعی نقش تعیینکنندهای داشته باشد؛ زیرا گورخرها در جریان جابهجایی خود، مرزهای سیاسی و اداری را پشت سر میگذارند.
بهرام گور به یک سپر حفاظتی در اطراف خود نیاز دارد
در استان فارس نیز رویکردهای حفاظتی صرفاً به محدوده مرکزی پارک ملی قطرویه و منطقه حفاظتشده بهرام گور محدود نشده است.
یکی از رویکردهای مطرحشده، استفاده از ظرفیت جوامع محلی و ایجاد شکلهایی از حفاظت مشارکتی یا حفاظت خصوصی در مناطق پیرامونی است. چنین اقدامی میتواند حاشیه امن بیشتری برای زیستگاه اصلی ایجاد کند و احتمال تعارض میان فعالیتهای انسانی و مسیر حرکت حیاتوحش را کاهش دهد.
حفاظت از گورخر ایرانی، یک مسئله منطقهای است
آنچه امروز در بهرام گور رخ میدهد، نمونهای از یک واقعیت مهم در مدیریت حیاتوحش ایران است: موفقیت در افزایش جمعیت یک گونه، مرحله پایانی حفاظت نیست؛ بلکه میتواند آغاز مرحلهای تازه باشد که در آن، حفظ زیستگاههای جدید و مسیرهای ارتباطی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
برای گورخرهای ایرانی نیز آینده تنها به وضعیت یک پارک ملی وابسته نیست. امن ماندن کریدورهای طبیعی از فارس تا زیستگاههای پیرامونی در یزد و کرمان میتواند نقش مهمی در تداوم پراکنش و بقای این گونه داشته باشد.
از این منظر، حفاظت از گورخر ایرانی علاوه بر یک موضوع محیطزیستی، مسئلهای مرتبط با مدیریت سرزمین، توسعه زیرساختها و مشارکت جوامع محلی در جنوب و مرکز ایران است.
